جایگاه استباط فقهی در عرصه طب

folder_openاخبار
commentبدون دیدگاه

به مناسبت هفته پژوهش هیئت اندیشه ورز دین، سلامت و سبک زندگی معاونت پژوهش حوزه علمیه خراسان نشستی مشترک با دانشکده الهیات دانشگاه علامه طباطبائی با موضوع «جایگاه استنباط فقهی در عرصه طب با رویکرد حل مساله» برگزار نمود. در این نشست که به صورت آنلاین برگزار شد اساتید محترم حضرات آیات محمد عندلیب همدانی و محمد قائنی و جناب آقای دکتر سعید نظری توکلی حضور داشتند.

در ابتدای این برنامه حضرت آیت الله قائنی پیرامون این موضوع فرمودند:

از آنجا که طب از افعال مکلفین است به ناچار با فقه ارتباط مستقیم دارد مانند سایر افعال و رفتارهای مکلفین، چرا که مدار فقه و موضوع این دانش، افعال مکلفین است و مدر عرصه طب مصادیق فراوانی برای آن وجود دارد.

مسائل طبی دو قسم است، مسائل قدیمه و مسائل مستحدثه، و فقه باید به هر دو قسم اینها پاسخ بدهد.

فقه شیعه هرچند از جهت ادله خودش را محدود می‌داند و از ادله‌ای که سایر مذاهب خود را مجاز به استفاده از آن می‌دانند بهره نمی‌برد، لکن تراث فقه شیعی که منتهی می‌شود به ائمه اطهار و رسول الله صلی الله علیه و آله و در متون روایی ما به عنوان «کتاب علی علیه السلام» متجلی است و بر اساس برخی از روایات منحصر به فقه است و بس و جواب تمام مسائل الی یوم القیامه در آن موجود است.

این تراث عظیم شیعی از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا زمان حاضر توسط روات حدیث، فقها و اصحاب دست به دست شده و به دست فقیهان معاصر رسیده است به گونه‌ای است که اگر مجموع این ادله را به کار ببندیم حداقل این است که نمی‌توانیم قطع به مخالفت ادله با واقع داشه باشیم، بلکه در بسیاری از موارد می‌توانیم ادعای قطع به موافقت داشته باشیم. و در سایر موارد که قطع به موافقت نداریم، می‌توان ادعای قطع کرد به اینکه حجت وجود دارد. این مطلب در تمام مسائل و در مسائل طب و پزشکی چه مسائل قدیمه آن و چه مسائل مستحدثه وجود دارد.

در ادامه این نشست استاد عندلیب همدانی فرمودند:

در بیان جایگاه استنباط فقهی در عرصه طب با رویکرد حل مساله، باید به این نکته توجه داشت که فقه پزشکی دانشی است که در بسیاری از موارد علم طب، و در برخی موارد تشخیص خود مکلف موضوع آن را محقق می‌کند، خصوصا در جایی که مربوط به سلامت و بیماری جسم و روح است. اما حکم را باید از دانش فقه استمداد کرد. این بحث را در دو مرحله تقدیم می کنم.

مرحله اول: فقه الطب دانشی است که در یک باب فقهی بالخصوص نمی‌گنجد. آنچه در فقه الطب بررسی می شود با اکثر ابواب فقهی تعامل دارد. فقه الطب مثل فقه التعایش است که در بسیاری از ابواب دیگر فروع مربوط به آن یافت می شود. لذا فقه را با هر دید که تقسیم بندی کنیم جایگاه فقه الطب در این تقسیمات بروز میکند.

مثلا اگر فقه را به لحاظ مکلفین تبیین کنیم یا فقه شخصی است یا خانوادگی یا اجتماعی و یا حکومی. مساله ای که در فقه پزشکی مطرح است (آنچه برای بدن انسان ضرر قطعی دارد انجامش حرام است) را در هر چهار بعد ذکر شده می توان نشان داد.

اگر فقه به لحاظ ماهیت مسائل مانند فقه العبادات فقه المعاملات  و… تقسیم شود، آنچه به عنوان فقه الطب به عنوان اصتیادی از آن یاد می کنیم در باب عبادات نیز بروز دارد.  بطور مثال مضر بودن روزه و یا وضو. گاه تشخیص موضوع با مکلف است و حکم را فقیه می گوید. یا در فقه معاملات خرید و فروش داروهایی که ممکن است سود داشته باشد ولی ضرر زیاد دارد این چه حکمی دارد و امثال این موضوعات. برخی موضوعات را نیز علم طب پاسخ می گوید فقه الطب حکم آن را بیان می‌کند.

سوم تقسیم فقه به لحاظ طرح و یا عدم طرح مسائل بین گذشتگان که سه قسم دارد:

۱. فروعی که سابقه دارد مانند ضمانت طبیب

۲. فروعی که به نحوی از قبل هم مطرح بوده ولی اکنون با توجه به تغییر زمان و توسعه علوم بشری نیاز به نگاه جدید و نو دارد مانند خرید و فروش خون یا پیوند اعضا. این مسائل از قبل هم بوده است و در روایات هم نمونه های بسیط دیده می شود اما قطعا آنچه اکنون است نگاه جدید می‌طلبد. در گذشته تشخیص بیماری های لاعلاج ممکن نبوده لذا سقط جنین جنبه جنایت داشته است. حالا جایی که برای پیشگیری از تولد فرزند معلول است آیا سقط جایز است یا نه؟ این یک فرع است که از گذشته بوده و نگاه نو می‌طلبد.

۳. مسائلی که اصلا مطرح نبوده اند. مانند تغییر جنسیت یا تلقیح مصنوعی سابقه ای هم ندارند. یا لزوم یا عدم لزوم تزریق واکسن.

چهارم. ما در فقه گاه با فروع برخورد می کنیم گاهی با قواعد و پایه های اساسی. پایه های استنباط مانند لاضرر نفی حرج ، الزام، حجیت و… و امور مربوط به این قواعد. مانند حجیت یا عدم حجیت قول پزشک قانونی و امثالهم همه در فقه الطب باید پاسخ گفته شود.

پنجم برخی مسائل فقهی تاسیسی‌اند که شاید اکثر عبادات اینگونه باشند. بنیان این مسائل را شارع مقدس گذاشته است و برخی امضایی اند و ریشه های عقلایی دارند و شارع نیز همان مسیر را طی کرده است. آنچه به عنوان فقه الطب است هم در تاسیسات بروز دارد و هم در امضائیات. فقها فرمودند هر مرکبی وقتی یک جزئش انجامش میسر نشد دیگر به آن مرکب تکلیفی نیست مگر اینکه شارع امر کرده باشد. قیام یا رکوع را اگر نتوانم انجام دهم قاعده اولیه، سقوط نماز است اما دستور ثانوی آمده که نماز در هیچ حالی ترک نمیشود و بحثهای شبیه به این.

مرحله دوم: فقیه میخواهد در مسائل پزشکی راه مردم را باز کند و مشکلات را حل کند، خصوصا در مسائلی که نیازمند نگاه نو هست خصوصا مسائل مستحدثه. فقیه باید مشکلات را حل کند. این نیازمند این است که اولا در این رشته مهم،  فقیه فهم دقیق و علمی لازم را درباره موضوع داشته باشد که این به معنای طبیب بودن فقیه نیست بلکه آن موضوع را از متخصص درست بگیرد و جوانب آن را بفهمد. مثلا در مورد سن ولوج روح که حکم سقط به جهت دیه فرق میکند که دید روایات جداست. اما آنچه متخصص می گوید باید به درستی بفهمد و اختلافات را هم درک کند. این نقطه بسیار مهم و سخت است که همان فهم دقیق علمی در ناحیه موضوع می باشد.

دوم آنکه پس از فهم دقیق مراجعه دقیق به نصوص کند با نگاهی که درباره موضوع پیدا کرده است. فرق است که خالی الذهن درباره سقط جنین به سراغ منابع برویم و اینکه تمام جوانب را فهمیده ایم و بعد مشغول استنباط می شویم. فقه الطب این را می‌طلبد.

ثالثا در اکثر مسائل مستحدثه نص خاصی نداریم طبیعتا اینجا آنچه از آن تعبیر می کنند به روح شریعت و قطعیات دین و اساس دین، می تواند در استنباط فقیه موثر باشد.

رابعا در سنجش روایاتی که به نحوی ارتباط پیدا می کند با طب و پزشکی خصوصا آن روایاتی که در باب اطعمه و اشربه و داروهای گیاهی است، هرگز بررسی های مرسوم حوزوی کافی نیست. سند باید بررسی شود و مسائل مربوط به متن هم باید در نظر گرفته شد اما مورد و متن روایت باید به آخرین داده های موجود بشر هم باید عرضه شود. هرچند دستخوش تغییراند اما بهرحال آخرین یافته های بشری است. شیخ صدوق می گوید برخی روایات طبی بر فرض صحت سند، مربوط به مزاج یا منطقه خاص است. تشخیص آن با آخرین نتایج علمی بشر است. به صرف اینکه در کتابی آمده نمیتوان حکم کرد.

خامسا با یک نگاه فقهی باید به آنچه در نظام سلامت جسم و روح که در قرآن و روایات آمده وارد شد. من به جد معتقدم که در فقه ما طب اسلامی معنا ندارد گزاره هایی داریم اما نظام طب اسلامی نداریم اما هم در قرآن و هم در روایات که فقیه باید به آنها نظر داشته باشد تا بتواند در بررسی های فقهی خود حل مساله را ارائه کند نظام سلامت داریم.

در پاسخ به سوال طرح شده باید بگویم: مرحله کشف و مرحله حجیت فرق دارد. این که روایت چه می گوید و کشف مقصود متکلم چیست یک بحث است و بحث دیگر حجیت است که دو مقام دارد که یا برای استناد است یا برای منجزیت و گریبان گیری نسبت به مکلف است. در فقه هم حجیت به معنای استناد باید باشد که بتوانم حجت اقامه کنم که این روایت از معصوم صادر شده است و دست کم من حجت داشته باشم و دوم من حجت برای عمل داشته باشم که بتوانم فتوا دهم. لذا تفاوت بین مسائل فقه پزشکی و سایر ابواب فرقی در این امور نیست. حجیت و باید و نیابد در فهم روایت مطرح نیست بلکه اینها در حجیت به معنای اخیر مراد است و در فقه الطب هم همین روش استفاده می شود مانند سایر ابواب فقهی.

در پایان دکتر نظری توکلی پیرامون موضوع نشست به ایراد سخن پرداختند:

آنچه می خواهم بگویم توان حل مساله است. وقتی با فقه پزشکی آشنا می شویم با اصطلاحاتی مواجهیم که گاه در خود فقه نیز یک معنا ندارند. مانند جنین و حمل و ولد این کلمات در ارث و دیات و طهارت و مسائل میت بکار برده می شوند. آیا اینها به یک معنا هستند؟ ارث جنین، سقط جنین. اسقاط ولد، اسقاط حمل. آیا اینها در بیان فقیهان و در استنباط به یک معنا به کار برده می شوند یا نه؟ مثلا کلمه نطفه و منی و ماء را هم داریم. سوال این است که آیا تفاوتی بین این کلمات است؟ در فقه پزشکی باید ابتدا ادبیات فقها را بشناسیم. بنابراین بزنگاهی که در استنباط فقهی است مرز انگاری هایی است که در درون فقه باید انجام دهیم. اما این مرز انگاری اتفاق نیفتاده و مسائلی در فقه اثبات شده که اکنون دلایلی علیه آن وجود دارد.

بزنگاه دیگر معادل سازی برای اصطلاحات جدید است. مثلا از واژه خبل و عته استفاده می کنند. اینها معادل کدام اختلال در روانشناسی نوین است؟ در فقه حیات غیر مستقره آمده است و برخی متاخرین آن را با کما همسان میگیرند و سوال است که آیا اینها یکی هستند؟ وجه اهمیت دادن به این تفاوت ها این است که می خواهم فتوا بدهم. مساله دیگر جنین و حمل است که در روایات و سنت فقهی استفاده شده است. حال منظور از علقه و مضغه و غیره کدام مرحله است. می دانیم که این فرایند سه مرحله دارد سلول تخم، امبریو و فتوس. به لحاظ پزشکی امبریو و فتوس فرق دارند حال جنین کدامیک است و حمل کدام است و کدام با کدام فرق دارند؟ تا نتوان معادل علمی جنین را مشخص کنیم تمام بحث های دیگر درباره جنین در ابهام خواهند بود. کار ما میان رشته ایست و نمیتوان حرفی زد که در پزشکی بی معنا باشد. منهای فضای علمی نمی توان وارد حل این مسائل شد.

بزنگاه سوم. گاه با مطالبی مواجهیم که به لحاظ علمی باید موجه سازی شوند. مثلا واژه ولدالحیض است و برخی افراد را که کج رفتار هستند می گویند ولدالحیض است. سوال مگر زنان در دوره عادت باردار می شوند؟ ولدالحیض با بارداری خارج رحم فرق دارد یا نه؟ نکند مفهومی داشته باشد و ما متوجه نمیشویم؟ گفته می شود زنان محتلم میشوند اما آیا می توان گفت منی که از زنان خارج می شود همان اسپرم است؟ آیا مجبور نیستیم در فهم کلام فقها و روایات تجدید نظر کنیم؟ مشهور فقها است که بین زن قریشی و غیر قریشی در سن یائسگی فرق می گذراند. اکنون آیا علم نوین هم این را مربوط به ژن میدانند؟ آیا تحقیقی انجام شده است؟

مساله ای که واقعاً درگیر آن هستیم موضوع شناسی علمی است. بدون موضوع شناسی نمیتوان وارد استنباط احکام شد. بطور مثال تغییر جنسیت به چه معناست و تغییر جنس یعنی چه؟ آیا واقعا با تغییر آلت، زن مرد میشود یا بالعکس؟ ملاک مردی و زنی چیست؟ اکنون چیزی به نام جنس سوم داریم آیا خنثای مشکل است؟ تفاوت عقیمی و ناباروری را آیا مشخص کرده ایم؟ چراکه در علم نوین این تفاوت ها را مشخص میکنند.

با بررسی برخی متون فقهی می توان فهمید فقیه هیچ تصور درستی از موضوع نداشته است و صرفا بر اساس شنیده ها و اطلاعات غلط استنباط کرده است و این اکنون بسیار محل بحث و اشکال قرار می گیرد.

محتوای برخی روایات باید آزمایش شود. برخی روایات این چنینی که خلاف واقعیت هست مستند استنباط احکام قرار گرفته اند.

نکته دیگر کاربست قواعد فقهی است. آیا لاضرر در اصول و لاضرر در فقه به یک معناست؟ این قاعده لاحرج رنج روانی را هم تحت پوشش قرار می دهد؟ اگر کسی دچار اختلالات جنسیتی شد و نیاز به تغییر جنسیت داشت میتوان بنا به قاعده لاحرج حکم به تغییر جنسیت داد؟

مشکل دیگر این است که ما در مطالعات بین مذاهبی کار نکرده ایم. باید بتوانیم برای مخاطبان خاص مانند پزشکان ادبیات قابل فهم ارائه کنیم. باید نیازهای جامعه را مد نظر قرار داد و با فرضیات ذهنی نمی توان به سراغ حل مساله رفت همچنین باید با واقعیات علمی امروز آشنا بود.

فقه پزشکی میان رشته‌ای است و تا نتوانیم با اضلاع این دانش ارتباط برقرار کنیم ورودمان سبب تخریب می‌شود. برخی پاسخ ها مبتنی بر واقعیت نیستند و این نیاز احساس می شود که به چند تباری بودن فقه پزشکی باید احترام بگذاریم و با این نگاه روش نوینی را پیگیری کنیم.

برچسب ها: , , , ,

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
شما برای ادامه باید با شرایط موافقت کنید

فهرست