ورود به مسائل مستحدثه با همان اسلوبی که در مسائل معمولی وارد می‌شویم چندان نتیجه بخش نیست

شاید عام ترین واژه ای که هم نظام تکوین و هم نظام تشریع را تحت پوشش قرار میدهد واژه احسان است. طیب نیز از واژه های اساسی قرآن است که هم نشان دهنده یک زندگی دنیوی مطلوب وهم زندگی اخروی مطلوب است.

استاد محمد عندلیب همدانی در مدرسه رمضانیه فقه سلامت که توسط هیئت اندیشه ورز دین، سلامت و سبک زندگی حوزه علمیه خراسان در حال برگزاری است، در ضمن بررسی فقهی موضوع تغییر جنسیت و اختلالات هویت جنسی، پیرامون روش استنباط فقهی در مسائل مستحدثه توضیحات ارزشمندی ارائه دادند که در ادامه می‌آید:

آنچه ما در فقه به عنوان مسائل مستحدثه و نوپدید فقهی می‌نامیم، طبیعتاً به صورت معمولی روایت و آیه‌ای که مستقیم مربوط به این مساله باشد نداریم. یا باید سراغ اطلاقات و عمومات رفت که آن خود بحث اصولی مستقلی می‌طلبد یا در وقتی که دستمان از همه جا کوتاه شد سراغ اصول عملیه برویم، آیا این نوع تجارت جایز است یا نه مثلاً، اگر از اطلاقات و عمومات هم استفاده‌ای نکردیم مثلاً سراغ اصالت الفساد در معاملات برویم.

به عنوان نمونه اگر فرض کنیم از یک حقوقدان در مورد یک مساله ای و مطلبی پرسشی شود که به صورت صریح یا ظاهر، قانونی در مورد آن موجود نباشد که این حقوقدان بخواهد با تمسک به آن قانون پاسخ آن پرسش را بدهد. مطلبی است که تازه اتفاق افتاده در زمینه تجارت های بین المللی مثلاً، سبک و سیاقی است که در مواد قانونی ما چیزی در این رابطه نیست. حالا پیش از آنکه مجلس در مورد این مساله نوپدید قانونی تصویب کند، اگر نظر شخصی این حقوقدان را بپرسیم که با توجه به آنچه شما از قوانین اطلاع داری و با توجه به قوانین موجود نظرت درباره این مساله نو پدید چیست؟ طبیعتاً این حقوقدان سراغ اطلاقات و عمومات قوانین می‌رود. حالا یا قانون اساسی یا قوانین معمولی، ببیند آیا از این اطلاقات و عمومات مطلبی در ارتباط با این مساله حقوقی نوپدید چیزی برداشت می‌شود یا نه؟ این یک کار اوست. کار دومی‌که به صورت طبیعی در چنین مواردی حقوقدان انجام می‌دهد تمسک و استدلال به روح قانون است که البته خود استدلال به روح قانون مخصوصا قانون اساسی بحث مستقلی دارد ولی اساس استدلال به روح قانون و قرینه قرار دادن روح قانون برای استنباط یک مساله حقوقی، امر بعیدی نیست. اگر از عمومات و اطلاقات دستش کوتاه شد، طبیعتاً سراغ اصولی مثل اصل برائت خواهد رفت و اصولی که در این قسم مرجع در فهم قوانین است. این یک شیوه قابل قبول در مسائل نوپدید حقوقی است.

ولی در این بین آنچه در دو جلسه گذشته بر آن تاکید داشتم این است که در مسائل غیر تعبدی فقه می‌توان با استناد به عقل و ارتکازات عقلاء و با استشهاد به اصول کلی شریعت می‌توان راه را مقداری هموار کرد. نمی‌گویم این برای استنباط کافی است بلکه برای هموار کردن راه، این چارچوبهای اساسی باید روشن شود که مبادا آن فتوایی که فقیه می‌خواهد در نهایت صادر کند با این چارچوبهای اصلی در تضاد باشد. از این در تضاد بودن با چارچوب های اصلی کشف می‌کنیم که مسیر را اشتباه رفته ایم.

به همین منظور در جلسات گذشته در پی این بودم که یک چارچوب قرآنی، روایی، عقلانی و عقلایی بیان کنیم برای اینکه اگر در آینده بخواهیم نظر فقهی در مورد تغییر جنسیت بدهیم از این چارچوب خارج نشویم. آن فتوا در تعارض با این اساسی ترین مطالب دینی نباشد. لذا بحث اصالت الحسن و الاحسان را مطرح کردیم که نتیجه‌اش این شد که هرچه مخلوق خداست، احسن کل شیئ خلقه، و انسان مخلوق ویژه خداست. این زیبایی، اوج زیبایی و نهایت حکمت را در مخلوقات باید در زوجیت تمام موجودات و بالخصوص انسان دید. در مورد زوج در انسان نیز به این نتیجه رسیدیم که از دیدگاه قرآن کریم تفاوت های اصلی و اساسی بین زن و مرد موجود نیست. مقسم انسان است. اگرچه تفاوت های جسمی‌و بدنی، تفاوت های روحی و روانی و برخی تفاوت های فقهی و حقوقی قابل انکار نیست. اما این به معنای این نیست که مذکر از نظر حقوق انسانی بر مونث و یا به عکس، مزیتی داشته باشد.

اما آنچه امروز می‌گویم تحلیلی عقلانی، عقلایی برای کیفیت خروج انسان‌ها از بن بست‌های حقوقی و فقهی است که در ادامه می‌آید:

  1. بدون تردید انسان ها سخنانی دارند بر پایه عقل و قابل پسند عقلاء و امضا شارع مقدس، رفتارهایی هم به همین سبک. آن کسی که این کار و حرف را انجام داده عقلاء مدحش می‌کنند مثل صداقت، صداقت نزد عقلءا و عقل و شارع ممدوح است و صادق توسط عقلاء مدح می‌شود. و بدون تردید بعضی انسان ها گفتار و رفتاری دارند که عقلایی و شرعی نیست و تایید ندارد. مانند کذب که مورد مذمت است. از نظر عقلاء صداقت از مصادیق عدل است یعنی در جایگاه مناسب قرار دادن قول و فعل و کذب مصداق ظلم است، عقل هم به ملاک تحسین و تقبیح عقلانی صداقت را تحسین و کذب را تقبیح می‌کند. ما چیزی به نام عدل جداگانه و ظلم مستقلا نداریم. عدل خودش را در گفتار و فعل من نشان می‌دهد. عدل مستقل از مصادیق نداریم. اینها در مصداق ها و نمونه ها خودش را نشان می‌دهد. اگر گفته می‌شود ما حسن و قبح عقلانی داریم و عدل حسن است و ظلم قبییح است، به این معنا نیست که عدل یک مستقلی است جداگانه که اصلا رفتار و گفتاری مصداقی ندارد.
  2. به حکم عقل و عقلاء صداقت امانت داری و امثالهم چون مصداق عدل اند همواره حسن اند. و هرگز از این حسن جدا نمی‌شوند. دروغ و خیانت چون مصداق ظلم اند همواره قبیح اند. ممکن است سوال کنید اگر کسی بخواهد ناحق کشته شود، اگر یک دروغ بگویم او نجات پیدا می‌کند و اگر راست بگویم کشته می‌شود، آیا باز هم دروغ قبیح و راست گفتن حسن است؟ بلی اما اینجا مقام تزاحم بین افسد و فاسد است. یا باید دروغ بگویم که فساد است یا باید راضی به مرگ ناحق بشویم که آن هم فساد است. در این مقام تزاحم قطعا مفسده کشته شدن یک انسان اقوی است. نباید اجازه داد یک انسان بیهوده کشته شود. راهی نیست جز دروغ. این دروغ همچنان قبیح است اما قبیحی که لازم است انجام شود. ضرورتی ایجاب کرده اما قبحش از بین نمی‌رود. این بیان فایده‌اش این است که چون در مقام ضرورت سراغ دروغ رفتن به اندازه لازم دروغ میگویم و بیشتر از این نه.

یک مثال پزشکی. بریدن پا امر قبیحی است. حال اگر کسی بیماری قند دارد و عفونت کرده و متخصصین می‌گویند باید این پا قطع شود اما آیا این قطع پا زیباست، نه! زشتی است که از انجام آن ناچاریم. گاهی بین این دو قضیه خلط می‌کنیم. آنچه انجام می‌دهم زیباست و آنچه انجام می‌دهم زشت است و ناچارم از انجام دادنش و فرق است بین آنها. قطع پا امر زیبا نیست زشتی است که ناچارم.

اگر فقیهی در مساله نوپدیدی گفت جایز، معنایش این نیست که این جایز بودن آن مساله را زیبا جلوه می‌دهد یا هماهنگ با کسانی است که این مساله را زیبا جلوه داده‌اند. فقیه از راه تزاحم پیش می‌آید و قاعده تزاحم می‌گوید زشتی هست و زشت تری هست، زشت تر را ترک کن و زشت را انجام بده. زشت حسن نمی‌شود ولی ناچارم از انجام دادنش. این تحلیل عقلی و عقلایی است نسبت به خروج از بن بست ها. هر دو شر است ولی بهترین را از روی ناچاری برگزیند که مورد تایید عقل و شرع است. اما سنجش مفسده ها و اینکه جای تزاحم هست یا نه کار می‌خواهد و من به صورت کلی گفتم. نسبت به موضع شناسی بحث هست. پس بن بستی در مسائل نوپدید نداریم.

تا کنون دو مطلب بیان شد در بحث حکم مسائل مستحدثه‌ای مثل تغییر جنسیت:

  1.  یکی اصول کلی حاکم بر دین در مساله انسان و زوجیت
  2. تحلیل عقلانی و عقلایی برای خروج از بن بست ها.

آنچه مسائل مستحدثه را سخت می‌کند این هاست. روایتی در دسترس نیست که بخواهد نظر بدهد یا ماده قانونی در دسترس حقوق دان نیست.

آنچه مهم است نگاه مجموعه‌ای داشتن به ادله عقلیه و نقلیه است. مثلا در همین مساله تغییر جنسیت. می‌آیند تک به تک ادله را بررسی میکنند. این روش خوبی است ولی این روش در اینگونه مسائل پاسخگوی کافی نیست. در چینین جایی فقیه باید یک نگاه کلان وسیع و گسترده به ادله داشته باشد. از بالا به ادله نگاه کند در عین حالی که تک تک ادله را سنداً و دلالاتاً بررسی می‌کند اما یک نگاه کلی دارد. مثلا در مورد عدم جواز اضرار به بدن. گاهی من “لا تلقوا بايديكم الى التهلكة” را جداگانه، لا ضرر را جدا و ادله دیگر را نیز جداگانه بررسی میکنم. اما اگر در همین مساله نگاه کلان به ادله داشته باشیم و ضرر به بدن را در مجموعه ای ببینیم، نتیجه راحت تر و مطمئن تر خواهد بود. بخصوص اگر در چنین مواردی غیر از نگاه کلان به ادله داشتن بحث حکم عقلی و عقلایی را ابتدا تمام کنیم. ابتدا نگاه به ادله نمی‌کنیم. ببینیم عقل عقلا چه میکند. بعد بیاییم سراغ مجموع ادله. اکنون دست ما هم حکم عقلی هست هم ارتکازات عقلایی است، و هم یک بسته و مجموعه ای از ادله نقلیه که ولو در تک تک اینها بشود مناقشات و اشکالاتی کرد ولی وقتی نگاه، نگاه کلان و وسیع باشد نتیجه گرفته خواهد شد. اینکه ما مثل بررسی حکم تسبیحات اربعه سه مرتبه یا یک مرتبه بخواهیم بحث تغییر جنسیت را به همان وزان جلو ببریم نتیجه نمی‌دهد. یا اضرار بدن را فقط با لاضرر بیان کنیم؛ اما وقتی نگاه مجموعی شد بسته را داریم و مقصود را از این بسته استکشاف می‌کنیم. ما باید از این راه پیش رویم. این سه تا طریق حکم شناسی است.

ما برای حکم شناسی نباید از ین سه عنصر غافل باشیم:

  1. روح حاکم بر شریعت مرتبط با مساله
  2. احکام عقلانی و عقلایی برای خروج از بن بست ها
  3. نگاه مجموعی و کلان به ادله عقلیه و نقلیه

لذا وارد گود مسائل مستحدثه شدن با همان اسلوبی که در مسائل معمولی وارد می‌شویم چندان نتیجه بخش نیست. فقیه نمی‌تواند بگوید موضوع را کار نداریم حکم را کار دارم. باید در تغییر جنسیت بتواند درست موضوع را تقریر کند و مطمئن باشد فهمش از موضوع درست است و فرضی حرف نمی‌زدند.

لازم به ذکر است این برنامه توسط هیئت اندیشه ورز دین، سلامت و سبک زندگی در حال برگزاری است و تا پایان ماه مبارک رمضان نیز ادامه دارد، علاقمندان جهت شرکت در این برنامه و کسب اطلاعات بیشتر می‌توانند به کانال ایتا به آدرس  https://eitaa.com/salamngo  مراجعه نمایند.