نشست غذای طیب

شاید عام ترین واژه ای که هم نظام تکوین و هم نظام تشریع را تحت پوشش قرار میدهد واژه احسان است. طیب نیز از واژه های اساسی قرآن است که هم نشان دهنده یک زندگی دنیوی مطلوب وهم زندگی اخروی مطلوب است.

در راستای برگزاری همایش بین المللی غذای که در خرداد ماه جاری در مشهد مقدس برگزار می شود، نشست علمی با عنوان «غذای طیب از دیدگاه قرآن و مقایسه آن با غذای حلال» توسط هیئت اندیشه ورز دین، سلامت و سبک معاونت پژوهش حوزه علمیه خراسان با مشارکت موسسه کیفیت رضوی برگزار گردید.

در ابتدای این نشست آقای دکتر زمانی مدیر موسسه کیفیت رضوی توضیحاتی پیرامون این همایش و نشان طیب ارائه دادند. ایشان در این باره گفتند:

فاصله بین نشان حلال و طیب یک فاصله معنادار است. حلال در اسلام خط قرمز ها را نشان می دهد. ولی از مرز حلال تا حیات و غذای طیب یک فاصله معنا دار و قابل اعتنایی وجود دارد. مضمون حیات طیبه و این کلید واژه در آیات و روایات معیارهای ما را مشخص میکند.

وی افزود: برنامه ای را تحت عنوان طراحی و تجاری سازی نشان طیب، به عنوان یک نماد و نشان برای کیفیت زندگی بر اساس مبانی اسلامی، در حال پیگیری و انجام هستیم. این کار از سال ۱۳۹۴ در موسسه پژوهشی علوم و صنایع غذایی شروع شده است. اصل این ایده از کاری که در کشور مالزی انجام شده بود الهام گرفته شده است. حدود ۷۰ سال پیش کشور مالزی کاری را شروع کرد که اکنون تحت عنوان نشان و استاندارد حلال در دنیا شناخته می شود و اقتصادی حدود ۳۰۰۰ میلیارد دلار در دنیا دارد.

در ادامه این نشست علمی حجت الاسلام سید مسعود مرتضوی مدیر هیئت اندیشه ورز دین، سلامت و سبک زندگی پیرامون پژوهشهای انجام شده در رابطه با مفهوم طیب و اقدامات لازم در خصوص تحقق این معنا توضیحاتی ارائه دادند:

بیشترین کمکی که حوزه ها و مراکز علوم انسانی می توانند به برند طیب داشته باشند از منظر های فقهی، حقوقی و معنوی می باشد. درباره نشان طیب از منظر مطالعات اسلامی پژوهش هایی انجام شده و حدود ۱۴ مقاله علمی در حوزه فقهی حقوقی و اخلاقی تاکنون تدوین شده است.

در سال ۹۶ که ایده و نقطه آغاز هیئت اندیشه ورز دین و سلامت در همایشی تحت عنوان غذای حلال شکل گرفت عمده چالش جدی که مطرح شد و همچنان وجود دارد این است که وقتی یک مساله ای بر اساس مفاهیم و شاخصه های دینی شکل میگیرد باید تا نقطه آخر ملتزم به همان مفاهیم باقی بماند. چرا که تجاری سازی ها و ورود به عرصه صنعت گاه حاکم بر مفاهیم معنوی می شود. اکنون برای برند حلال نیز این مطرح است که کم کم جنبه های تجاری و اقتصادی بر مضامین شریعت حاکم می شوند. پس شبکه مسائل فقهی حقوقی اخلاقی غذای طیب باید تدوین شود.

تفکیک عرصه های پژوهش و مطالعه دینی از عرصه های غیر دینی نیز مساله دیگری است که نیاز است پی بگیریم. مثلا بحث های کیفیت برند سازی و امثالهم باید در فضای علم بین المللی جستجو شود و این تفکیک نیاز است تا مسیر حرکت محققان و پژوهشگران معلوم و روشن گردد.

در ادامه این برنامه استاد محترم حضرت آیت الله عندلیب همدانی پیرامون مفهوم طیب و ویژگیهای غذای طیب و مقایسه آن با مفهوم حلال توضیحاتی ارائه فرمودند که در ادامه می خوانیم:

این که در قرآن واژه های کلیدی داریم بحثی در آن نیست. یعنی با آنها میتوان روح حاکم بر قرآن را تفسیر کرد. شاید عام ترین واژه ای که هم نظام تکوین و هم نظام تشریع را تحت پوشش قرار میدهد واژه احسان است. طیب نیز از واژه های اساسی قرآن است که هم نشان دهنده یک زندگی دنیوی مطلوب وهم زندگی اخروی مطلوب است.

اگرچه با استناد به قرآن حیات واقعی با قید طیبه در آخرت، خود را نشان می دهد و طیب بودن مطلق در این جهان میسر نیست. اینکه هیچ نقصی در فراهم آوردن غذا نداشته باشیم ممکن نیست. این جهان دارای نقیصه است. اما ما میتوانیم جلوه هایی از آن حیات طیب را در این دنیا نیز داشته باشیم.

کلمه طیب از کلمات خاص در ادبیات عرب است که یک کلمه در تعریف آن نمیتوان گفت بلکه عناصری باید دست به دست هم بدهند تا این کلمه معنی شود خصوصا که گستره آن دنیا و آخرت را در بر میگیرد.

غذای طیب باید مصرف و چگونگی مصرف آن هم طیب باشد. لذا اگر عنوان غذایی را طیب قرار دادیم تمام قضیه نیست، بلکه باید بدانیم چگونه آن را مصرف کنیم.

ما به عنوان عدلیه اعتقاد داریم خداوند بدون حکمت عکلی انجام نمیدهد و مثلا غذایی را حرام نمیکند. در مقابل اگر غذایی حلال و طیب شناخته شد حکمت الهی اقتضا میکند بگوییم مصالحی در کار بوده است. البته برخی از این مسائل قابل فهم برای ما هست و برخی نیست. لذا از راه سنجش مصالح و مفاسد علم به حیلت و حرمت و هم به مفسده و مصلحت می تواند حاصل شود. اینجا بحث تعبد کمرنگ است و می توان با کوشش های علمی حکمت ها را فهمید.

قرآن کریم در سوره عبث آیه ۲۴ اصلی را بیان کرده است. خطاب این آیه انسان است که به غذای خود نظر کند. باید بدانیم نظر با رویت فرق دارد. نظر نگاه عمیق و با تامل است. یک فایده آیه این است که نظر نگاه توحیدی باید داشته باشد؛ یعنی غذا آیه و نشانه ای از آیات الهی است. نکته دوم این است که انسان خود و غذا را در نظر بگیرد، حال باندیشد که آیا این غذا مناسب بدن انسان هست یا نه؟

روایاتی هست (تحف العقول ص ۴۱۰) که می گویند بدن های شما بهایش بهشت است، مبادا ارزانتر بفروشید. تعبیر حضرت امیر در نهج البلاغه نفس است. یعنی بهای روح و بدن بهشت است. باید پرسید چه غذایی مناسب جسم است؟ و میدانیم که غذای مناسب فقط سیر کننده نیست. روایات زیادی است که تاثیر غذا در روح را نیز مشخص میکند.

ظاهرا تمام خوراکی هایی که ما در شریعت مقدس به آن حلال می گوییم ۴ دسته هستند:

  1. خوراکی آشامیدنی هایی که دلیل شرعی خاص بر منع ندارند. این مورد طیب است.
  2. آنچه که دلیل عام یا خاصی بر حلیت دارند. البته از سویی ادله ای هست که آن را مکروه معرفی کرده لذا هم حلال است هم مکروه. اینجا طیب نسبی است. در مورد قبلی دلیل بر کراهت هم وجود نداشت. پس طیب بودن شماره ۲ کمتر است.
  3. حلال هایی که دلیل معتبر برای حلیت داریم و در روایات چیزی دال بر کراهت نیست و علم هم ضرری بیات نکرده است. این مصداق بارز طیب است.
  4. خوارکی هایی که دلیل شرعی بر منع ندارند، مشمول ادله عام حرمت هم نیستند ولی علم و دانش بشری برای این امور ضرر هایی پیدا کرده است. حتی شرع مکروه هم نگفته است. تحت عنوان مضر قرار میگرید. منتها ضرر عمده نیست. اگر عمده باشد حرام میشود. من نام این را مکروه میگذارم. ولو دلیل شرعی نداشته باشد. یک مکروهی هست که شارع مستقیم گفته است اما برخی مکروهات را نگفته است. این همان چیزی است که از مصالح و مفاسد میتوان به حکم آن دست یافت.

به نظر می رسد تمام خوراکی های حرام هم بر دو دسته هستند:

  1. آنچه دلیل خاص یا عام آن را حرام کرده باشد. اینها مصداق تام خبیث است.
  2. آنچه در متون دینی دلیل عام یا خاص نداریم اما ضرر قابل توجه دارد و گویی سم هستند. مصرف این گونه خوراکی ها اضرار به بدن و حرام خبیث است

پیشنهاد من این است که در کتب و مقالات، خوراکی هایی که شما به عنوان متخصص با مشورت فقیه عنوان مکروه به آن میزنید، یعنی روایت ندارد ولی متخصص تشخیص می دهد ضرر دارد، بهتر است در کنار طیب ها اینها را نیز معرفی کنید . غذاهایی که شرع به اسم آنها را حرام نکرده و تازه هستند ولی در حکم سم می باشند و مضر بودنشان عادی نیست، اینها را به عنوان خبیث معرفی کنید تا مردم که با خوراکی های طیب با همه درجات آن آشنا میشوند، خبائث را نیز بشناسند و از آنها دوری کنند.

بنابراین وظیفه ما در عین ترغیب به استفاده از حلال هایی که طیب هستند ( دسته ۱ و ۳) توصیه به دوری از هر دو نوع مکروه و اجتناب از هر دو نوع خبیث است.